Ziya Gökalp (1876-1924) öncelikle Türkiye'yi Sosyoloji ile tanýþtýran kiþiydi ve ateþli bir Türk Milliyetçisi olarak sosyolojiyi entellektüel bir temel oluþturmada esas aldý.

Mahallî,resmî bir gazetede mesul müdür bir memurun oðlu olan Mehmet Ziya (daha sonra Gökalp) Diyarbakýr'da doðdu, orada laik okullara devam etti ve ayný zamanda islam hukukuna vakýf olan amcasýndan geleneksel islam ilimlerini öðrendi. 18 yaþýnda intihara teþebbüs etti. Yine de, bir sonraki yýl Ýstanbul'a gidebildi ve Baytar Mektebine (Veterinary College) kaydýný yaptýrdý.
Daha önce Jön Türklerin (Young Turks) fikirlerinden etkilenen Gökalp, 1885 yýlýnda Ýstanbul'da gizli bir örgüt olan Ýttihat ve Terakki Cemiyeti'nin (Union and Progress) üyesi oldu. 1898'de tutuklandý; bir yýllýk mahpusluk devresinden sonra bütün zamanýný çalýþmalarýna adadýðý doðduðu þehre sürgün edildi. O yýllarda Paris'te sürgünde olan Jön Türkler Fransýz sosyolojisinden çok yoðun olarak etkilenmiþti.Ýçlerinde Le Play hayraný olan Prens Sabahattin, Osmanlýlarýn sadece sosyolojik çalýþmalar yoluyla sosyal deðiþmeyi anlayabileceklerini daha sonra bu görüþ Gökalp tarafýndan da desteklenmiþti ve imparatorluðu bir arada tutan çeþitli unsurlar arasýnda uzlaþma saðlama yolunu bulabileceklerini (28 Aðustos, 1099 tarihli Peyman gazetesinin ilk sayýsýnda) beyan etmiþti.

Jön Türk devriminden sonra, 1908'de Gökalp Ýttihat ve Terakki Fýrkasý'nýn Diyarbakýr'daki temsilcisi oldu. Bir yýl sonra, fýrkanýn Selanik'teki merkez heyetine üye seçildi ve kendisine parti doktrinini anlatma ve genç insanlarý parti saflarýna çekme görevi verildi. 1910 yýlýnda Selanikte sosyoloji öðretimini esas alan bir göreve atandý. Türkiye'de ilk defa gerçekleþen böyle bir atamadan beþ yýl sonra da Ýstanbul Üniversitesi'nde ilk sosyoloji profesörü oldu. O, Ýstanbul'u Türkiye'deki sosyoloji çalýþmalarý için bir merkez haline getirirken, bu faaliyeti 1919'a kadar Edebiyat Fakültesinde sürdürdü. 1. Dünya Savaþý sonrasýnda Malta'ya sürgüne gönderilen Gökalp, yürekli bir Atatürk taraftarý olarak 1921'de Diyarbekir'e geri döndü ve milli liderlere yol göstermek amacýyla sosyolojik makale serileri hazýrladýðý küçük mecmua'nýn sorumlu müdürü oldu. 1922'de (Ministry of Public Deparmant of the Education) un Ankara'daki Kültürel Yayýnlar Dairesine müdür olarak atandý ve orada ünlü eseri "Türkçülüðün Esaslarý" yayýnlandý.
Gökalp Jön Türklerin gerçekleþtireceði siyasi devrimin, iktisat aile, güzel sanatlar, ahlak ve hukuk gibi alanlarda "Yeni Hayat" ortaya çýkaracak sosyal bir devrimle tamamlanmaya ihtiyaç gösterdiðine inanmýþtý. Yeni bir Türk medeniyeti sadece Türkiye'nin gerçek milli deðerlerinin kazanýlmasýyla yaratabilirdi. 1911'e kadar Gökalp, deðerlerin hiçbir þey ifade etmediðine,"fikir-kuvvet"(idees forces)'un felsefesi öneme haiz olduðuna inanmýþtý. Fakat 1912'den sonra Durkheim'in deðerlerle ilgili yorumunu (collective represantations) kollektif temsiller olarak kabul etti. (Gökalp, Durkheim'i en önemli sosyolog ve sosyolojinin kurucusu olarak düþünüyordu.)

Gökalp'e göre tam olarak ifade edildiklerinde idealler olarak adlandýrýlan kollektif temsiller (collective reprasantations). kollektif þuurdaki gerçeklerdir. Deðerlerin tek kaynaðý toplumun kendisidir, ve bireylerce elde edilen kollektif duygu ve bilgi birikimi kollektif þuuru oluþturur. (1911-1923) 1959, s.62-64)

Balkan savaþý yenilgisinden sonra, Türkiye için kritik bir dönem baþladý. Reformlar üzerindeki tartýþmalara Ýslâmcýlýk, Batýcýlýk ve Türkçülük arasýndaki çatýþmalar öncülük etti. 1912'de Ýstanbul'a gelen Gökalp, bu çatýþmalarýn daha geniþ bir bakýþla ele alýnarak, giderilmesi gerektiðini hissetti. Gökalp, insanýn her biri kendi deðer sistemine sahip olan kültür gruplarýnýn ve evrensel kabul ve kültürel yayýlma kaabiliyeti olan kural ve tekniklerin bileþimi olduðunu tartýþtý. ([1911-1923] 1959, s.97-101) Türklerin ayný anda; Türk Milletine, Ýslâm ümmetine ve Avrupa medeniyetine ait olduðu sosyolojik bir vakaydý. (Gökalp [1911-1923] 1959, s.71-76; Heyd 1950, s. 149-15]) Gökalp, milliyetçiliðin, modern çaðýn en güçlü ideali, milletlerin ise, kültür gruplarý skalasýnda en üst seviyede geliþmemiþ türler olduðunu, yoðunluðu gittikçe artan bir þekilde vurguladý. Millet kavramý içinde, Türk kültürünü, Ýslâmý ve Batý teknolojisini bir araya getirmenin mümkün olduðunu düþündü. Gökalp, daha sonra, kollektif temsilleri millî âdetlerle bir tutma gerektiði noktasýna geldi ve ......" bir milletin kültürünü ait olduðu medeniyetten ayýrma çalýþmalarý yapan disipline kültürel sosyoloji adý verildiðini" öne sürdü. ([1911-1923] 1959, s.172-173)

Bir sosyoloðun görevinin millî kültür unsurlarýný ortaya çýkarmak (keþfetmek) olduðu inancýný takiben, Türk ailesinin evrimi ile (pre-islamic) Ýslâm-öncesi Türk dini ve devlet üzerine bir dizi çalýþmaya giriþti. Gökalp'ýn modernleþmiþ islâm düþüncesine ait teorisi ilahi kaynaklý olmasýndan ziyade, sosyal kaynaklý uzlaþma dayanan ve bundan dolayý seküler deðiþimi parelel olarak deðiþebilen Ýslamýn kurallarýnýn bir kýsmýna yönelikti. ([1911-1923]1959, s.193-196) Bir devletin seküler olmasý gerektiðine inanmýþtý ve eðitim ve ekonominin millî olmasý gerektiðinin ýsrarlý savunucusuydu. Eðitim ve ve hukuku sekülerleþtirme ve kadýnlar için eþit haklar teklif etme üzerindeki programlarý kýsmen 1917 - 1918 yýllarýnda uygulamaya konuldu.

Gökalp üzerindeki fikirler ikiye ayrýlýr. Gökalp, bizzat kendisi, çalýþmalarýný özgün hale getiren þeyin, Durkheim'ýn sosyolojik metodu üzerindeki denemelerini Türk medeniyetine uygulamak olduðunu düþünüyordu. Destekleyicileri ise; onun kültür ve millet yapýsý üzerindeki kavramsallaþtýrmalarýnýn özgün olduðu ve çalýþmalarýnýn, Durkheim geleneðindeki bilimsel sosyolojiyi temsil ettiði konusunda hemfikirdiler; ayrýca, muhalifleri, Gökalp'ýn baskýn kollektivist fikirlerle, dogmatik tümden ve gelimci bir zihin yapýsýna sahip olduðunu vurgularlar. Bunlarýn ötesinde, Gökalp, ateþli bir milliyetçiydi ve öðretilerinin Türkiye'nin modernleþmesi yolunda fikrî bir kaynak saðladýðýna þüphe yoktur.

Gökalp'ýn çalýþmalarýndaki tarihî kavramlar için bakýnýz. ÝSLAM,NATÝONALISM; PAN MOVEMENTS; ve DURKHEIM; LE PLAY'ýn biyografileri..

ESERLERÝ
(1911-1923) 1959 Turkish Nationalism and Western Civilization: Selected Essays, Translated and edited with an introduction by Niyazi Berkes. New York: Columbia Univ. Press.
(1923) 1940 Türkçülüðün Esaslarý ("Foundations of Turkism") Ýstanbul: Arkadaþ Matbaasý. Külliyat. 2 bölüm Ankara: Türk Tarih Kurumu Basýmevi, 1952-1965. bölüm 1: Þiirler ve halk masallarý bölüm 2: Ziya Gökalp'ýn mektuplarý. Ziya Gökalp'ýn ilk yazý hayatý, 1894-1909: Doðumu'nun 80. yýldönümü münasebetiyle. Ýstanbul: Diyarbakýrý Tanýtma Derneði 1956.

HAKKINDA YAZILANLAR

HEYD, URIEL 1950, Foundations of Turkish Natýonalism: The Life and Teachings of Ziya Gökalp. London. Luzac.
TÜTENGIL, CAVIT O. 1949 Ziya Gökalp Hakkýnda bir bibliyografya denemesi, Ýstanbul: Berksoy Matbaasý .ÜLKEN, HÝLMÝ ZÝYA Ziya Gökalp. Ýstanbul: Kanaat Kitabevi (yayýn tarihi tesbit edilemedi) ZÝYA AL-DÝN , FAKHRÝ 1935 Ziya Gökalp, sa vie et sa sociologie: Essai sur l'inftuece de la sociologie française en Turquie. Nancy (France): Berger-Levrault.


Ziya Gökalp
Bir Fikir Adamýnýn Romaný
Mehmet Emin Eriþirgil
Remzi Kitabevi / Büyük Fikir Kitaplarý Dizisi
Ziya Gökalp: Bir Fikir Adamýnýn Romaný (1951), Mehmet Emin Eriþirgil'in kiþisel gözlemlerine dayanan en ilginç kitaplarýndan biridir. Yazar bu incelemesinde, bir bölümü kendi yaþadýðý olaylarý, yýllarýn birikimi ile deðerlendirilmiþ ve Türkiye da yeni bir dönemin baþladýðý yýllarda yayýnlamýþtýr.